دوره آشنایی با ژنتیک سرطان

استاد دوره: حسنا رحیمی نژاد؛ دانشجوی ارشد ژنتیک انسانی دانشگاه تربیت مدرس

به همراه گواهی شرکت در دوره معتبر از طرف شرکت دانش پردازان هدایتگر میهن (بیولوژیسم) به زبان انگلیسی

ژنتیک سرطان به مطالعه تغییرات ژنتیکی و مولکولی می‌پردازد که منجر به رشد کنترل‌نشده سلول‌ها و بروز تومورها می‌شوند. برای یک متخصص ژنتیک پزشکی، درک مکانیسم‌های پروتوآنکوژن‌ها، آنکوژن‌ها، ژن‌های سرکوبگر تومور و مسیرهای سیگنالینگ مرتبط با سرطانی شدن سلول‌ها، نه تنها در تشخیص و مشاوره ژنتیکی بیماران اهمیت دارد، بلکه زمینه طراحی تست‌های مولکولی و درمان‌های هدفمند را نیز فراهم می‌کند. از سوی دیگر، این مباحث از جمله بخش‌های مهم و پرکاربرد در کنکورهای کارشناسی ارشد ژنتیک انسانی و دکتری ژنتیک پزشکی وهستند و تسلط بر آن‌ها، پایه‌ای قوی برای موفقیت تحصیلی و ورود به پژوهش‌های بالینی و مولکولی ایجاد می‌کند. این فصل با محوریت فصل14 کتاب ژنتیک پزشکی امری و فصل 19کتاب آستراخان طراحی شده.

سرفصل های دوره در یک نگاه:

• ویژگی سلول های سرطانی
• مسیرهای موثر در ایجاد سرطان
• ژنهای سرکوبگر تومور و سرطان‌های مرتبط
• پروتوآنکوژن ها– مکانیسم‌های فعالسازی و سرطان‌های مرتبط
• مدل پیشرفت مرحله ای سرطان
• روش‌های تمایز بین عوامل ژنتیکی و محیطی در سرطان
• ژنتیک سرطان های رایج
• روش های غربالگری سرطان های خانوادگی
• پایگاه داده های سرطان
• درمان های هدفمند سرطان
• مقاومت های دارویی

توضیحات تفصیلی سرفصل های دوره:

• ویژگی سلول‌های سرطانی
  • ناهمگنیدرتومورها
  • EMT
  • فرارازآپوپتوز
  • متاستاز
  • هایپوکسی
  • آنژیوژنز

سلول‌های سرطانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را از سلول‌های طبیعی متمایز می‌کند.در این بخش با ویژگی های عمومی سلول های سرطانی که معمولا اغلب سلول ها به اشتراک می‌گذارند آشنا میشویم. سلول های سرطانی ناهمگن اند و در فرآیند سرطانی شدن توان تهاجم و متاستاز پیدا می‌کنند. این سلول‌ها می‌توانند با فرار از آپوپتوز زنده بمانند، از طریق متاستاز به بافت‌های دیگر گسترش یابند، در شرایط هایپوکسی فعال‌سازی HIF-1α داشته باشند و با تحریک آنژیوژنز رگ‌های جدید برای تغذیه خود ایجاد کنند.

• مسیرهای موثر در ایجاد سرطان
  • اختلالاتسیکلسلولی
  • اتوفاژی
  • ژنهایمسیرترمیم
  • ژنهایمسیرآپوپتوز

درانواعسرطانهامسیرهایمختلفیدرسلولدستخوشتغییرمیشوند. چرخه‌ی سلولی با جهش در ژن‌هایی مثل RB1 و TP53 مختل می‌شود. اتوفاژی بسته به شرایط می‌تواند محافظت‌کننده یا تسهیل‌کننده رشد تومور باشد. نقص در ژن‌های ترمیمی مثل BRCA1/2 و MMR genes بی‌ثباتی ژنومی ایجاد می‌کند. مسیرهای آپوپتوز هم با تغییر در BCL2 یا Caspases مختل می‌شوند و اجازه بقای سلول‌های آسیب‌دیده را می‌دهند. در این بخش با این مسیرها و تغییراتی که در آنها ایجاد میشود و منجر به سرطانزایی میشود بیشتر آشنا میشویم.

• ژن‌های سرکوبگر تومور

این ژن‌ها با توقف چرخه سلولی، ترمیم DNA یا القای آپوپتوز از رشد نابجا جلوگیری می‌کنند. نمونه‌ها: RB1 (رتینوبلاستوما)، TP53 (انواع مختلف سرطان)، APC (سرطان کولورکتال)، PTEN (پروستات و اندومتر)، و BRCA1/2 (پستان و تخمدان). غیرفعال شدن آن‌ها موجب تکثیر غیرقابل کنترل سلول‌ها می‌شود.

• پروتوآنکوژن‌ها
  • انواعآنکوژنها
  • شناسایی آنکوژن ها
  • روش های فعالسازی آنکوژن ها

در این بخش با پروتوآنکوژن‌ها، ژن‌های طبیعی مسئول رشد و تقسیم سلولی، و نحوه تبدیل آن‌ها به آنکوژن‌ها که محرک رشد کنترل‌نشده و سرطان هستند، آشنا می‌شویم. انواع آنکوژن‌ها و نقش آن‌ها در مسیرهای سیگنالینگ سلولی مرور شده و سپس روش‌های شناسایی آن‌ها در مطالعات مولکولی و بالینی توضیح داده می‌شود. همچنین مکانیسم‌های فعال‌سازی آنکوژن‌ها شامل جهش‌های نقطه‌ای، تقویت ژنی، جابه‌جایی‌های کروموزومی و عفونت‌های ویروسی بررسی خواهند شد تا درک دقیقی از ارتباط این ژن‌ها با بروز سرطان به دست آید.

• مدل پیشرفت مرحله‌ای سرطان

سرطان با تجمع تدریجی تغییرات ژنتیکی ایجاد می‌شود. ابتدا gatekeeper genes (مثل APC در کولون) آسیب می‌بینند و رشد شروع می‌شود. سپس تغییر در caretaker genes باعث بی‌ثباتی ژنومی می‌شود. در ادامه، فعال شدن آنکوژن‌ها و غیرفعال شدن ژن‌های سرکوبگر مسیر را به سمت تهاجم و متاستاز سوق می‌دهد.

• تمایز بین عوامل ژنتیکی و محیطی دخیل در ایجاد سرطان
  • مطالعات دوقلویی
  • مطالعات مهاجرت
  • آلودگی های ویروسی

مطالعه روی خانواده‌ها، دوقلوها و جمعیت‌های مهاجر نشان می‌دهد که ترکیبی از عوامل ژنتیکی (جهش‌های ارثی در BRCA1/2، APC، MLH1/MSH2) و عوامل محیطی (سیگار، رژیم غذایی، عفونت‌ها، تابش) در بروز سرطان نقش دارند. در این بخش نگاهی به مطالعات انجام شده در این زمینه می اندازیم

• ژنتیک سرطان‌های رایج
  • سرطان ریه
  • سرطان معده
  • سرطان روده بزرگ
  • سرطان پستان
  • سرطان تخمدان
  • سرطان پروستات
  • سرطان تیروئید
  • سرطان پانکراس
  • لوسمی
  • ملانوما و لیپوما

هر سرطان مجموعه‌ای از تغییرات ژنتیکی خاص خود را دارد:

سرطان ریه، معده، روده بزرگ، پستان و…هر کدام در اثر جهش ها و مکانیسم های مولکولی مختلف ایجاد میشوند که در این بخش به آنها پرداخته میشود.

• غربالگری سرطان‌های خانوادگی

آزمایش ژنتیکی روی افراد پرخطر (مثل BRCA، MLH1/MSH2، APC) انجام می‌شود. غربالگری منظم (کولونوسکوپی، ماموگرافی، MRI) و مشاوره ژنتیک در پیشگیری و تشخیص زودهنگام نقش کلیدی دارند. در این بخش اشاره ای به مبحث غرابلگری در سرطان ها خواهد شد.

• پایگاه داده‌های سرطان

پایگاه‌هایی مثل COSMIC، TCGA و ICGC اطلاعات جهش‌ها و مسیرهای مولکولی را در انواع سرطان ارائه می‌دهند و مبنای تحقیقات و درمان‌های هدفمند هستند که امروزه در پژوهش ها بسیار پرکاربرد اند.

• درمان‌های هدفمند سرطان و مقاومت دارویی

این درمان‌ها با توجه به تغییرات ژنتیکی طراحی می‌شوند: مهارکننده‌های تیروزین کیناز (ایماتینیب برای BCR-ABL، ارلوتینیب برای EGFR)، آنتی‌بادی‌های مونوکلونال (تراستوزوماب برای HER2) و PARP inhibitors در بیماران دارای جهش BRCA.سلول‌های سرطانی با جهش ثانویه در اهداف دارو (مثل EGFR T790M)، فعال‌سازی مسیرهای جایگزین یا افزایش خروج دارو (MDR1) به درمان مقاومت پیدا می‌کنند. این موضوع اهمیت درمان ترکیبی را برجسته می‌سازد.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد دوره جامع ژنتیک انسانی – ویژه کنکور ارشد و دکتری وزارت بهداشت

• بررسی دقیق و خط‌به‌خط رفرنس‌های اصلی ژنتیک انسانی کنکور ارشد و دکتری وزارت بهداشت شامل کتاب‌های معتبر مانند Emery’s Medical Genetics، Astrachan و منابع مکمل دیگر
• ارائه بیش از ۱۵۰۰ اسلاید با متن فارسی و تصاویر مفهومی برای تسهیل یادگیری و درک عمیق مباحث هایلایت
• بیش از ۱۰۰۰ تست پرتکرار کنکورهای سال‌های ۱۳۹۰ تا کنون: تست‌های منتخب به‌صورت یکپارچه در متن جزوه‌ها مشخص شده‌اند تا فراگیران حین خواندن متن جزوه ها متوجه اهمیت هرموضوع در کنکور بشوند.
• ارائه‌ی نمودارهای جمع‌بندی یک‌صفحه‌ای برای هر فصل مناسب برای مرور سریع و مؤثر در روزهای نزدیک به آزمون.
• پشتیبانی کامل استاد دوره و پاسخگویی مستقیم به سؤالات فراگیران همراهی علمی تا روز آزمون برای رفع ابهامات و تقویت اعتمادبه‌نفس.